Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ)

Τι είναι η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ); 

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ) περιλαμβάνει παρεισφρητικές και εμμονικές σκέψεις, τις ιδεοληψίες (ή ψυχαναγκασμούς) συχνά ακολουθούμενες από καταναγκαστικές πράξεις (ή καταναγκασμούς). Αυτές οι ιδεοληψίες ενδέχεται να ασκούν παραλυτικό αντίκτυπο στο άτομο, και ο μόνος τρόπος με τον οποίο ένα άτομο μπορεί να ανακουφιστεί από αυτές τις εμμονικές σκέψεις είναι να επαναλάβει μια καταναγκαστική πράξη μέχρι οι σκέψεις αυτές να κατευναστούν.

Υπάρχουν αρκετά παραπλανητικά στερεότυπα σχετικά με την ΙΨΔ, συμπεριλαμβανομένης της ιδέας ότι οι πάσχοντες από ΙΨΔ έχουν εμμονή με την καθαριότητα και με την τακτοποίηση. Ωστόσο, στην πραγματικότητα η ΙΨΔ είναι μια πολύ πιο σύνθετη ψυχική νόσος και είναι πιθανό να καταστήσει την καθημερινή ζωή πολύ δύσκολη τόσο για τον πάσχοντα όσο και τους πλησίον του. Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την οικογένεια και τους φίλους ενός ατόμου που υποφέρει από ΙΔΨ είναι η κατανόηση αυτής της νόσου. Εντούτοις, υπάρχει η δυνατότητα για όσους υποφέρουν από ΙΨΔ να μάθουν τρόπους με τους οποίους θα μπορέσουν να διαχειριστούν καλύτερα την κατάσταση.

 

Συμπτώματα της ΙΨΔ

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή επηρεάζει κάθε άτομο με διαφορετικό τρόπο. Από την άλλη, υπάρχει μια ομοιογένεια σε ορισμένα πρότυπα συμπεριφοράς και σκέψης τα οποία είναι απόρροια της συγκεκριμένης κατάστασης. Αυτά ακριβώς τα πρότυπα συμπεριφοράς και σκέψης περιγράφονται στη συνέχεια, με στόχο να σας βοηθήσουν να κατανοήσετε τα κύρια συμπτώματα.

Τα πρότυπα συμπεριφοράς και σκέψης που συμβάλλουν στην ΙΨΔ είναι:

  1. Η ιδεοληψία – Μια παρείσακτη, επίμονη και ανεξέλεγκτη σκέψη που διεισδύει στο μυαλό σας ακούσια (χωρίς τη θέληση σας)
  2. Το άγχος – Αρχίζετε να αισθάνεστε στρες και άγχος λόγω της ιδεοληψίας, η οποία βιώνεται ως μια πραγματική και επικείμενη απειλή
  3. Η καταναγκαστική πράξη – Διακατέχεστε από μια καταναγκαστική αυτοεπιβαλλόμενη υποχρέωση να ασκήσετε επαναλαμβανόμενες ενέργειες ή συμπεριφορές λόγω του στρες ή του άγχους που έχει προκαλέσει η ιδεοληψία. Οι πράξεις αυτές γίνονται εκούσια (με τη θέληση σας) ώστε πρόσκαιρα να απαλλαγείτε από την ιδεοληψία. Οι πράξεις αυτές μπορεί να είναι φανερές (μπορεί κανείς να τις παρατηρήσει) ή νοερές (γίνονται στο νου του ατόμου και δε μπορούν να παρατηρηθούν)
  4. Η προσωρινή ανακούφιση – Με την εκπλήρωση της καταναγκαστικής πράξης  εξασφαλίζεται μια προσωρινή ανακούφιση από το στρες ή το άγχος. Ο ίδιος κύκλος επαναλαμβάνεται όταν η ιδεοληψία επιστρέφει, συνήθως αμέσως μετά.

Ιδεοληψίες

Αν έχετε αναπτύξει ΙΨΔ, οι ιδεοληψίες σας κατά πάσα πιθανότητα θα περιστρέφονται γύρω από φόβους, ανησυχίες, παρορμήσεις ή ακόμα και εικόνες.

Αυτές οι ιδεοληψίες μπορεί να σας επισκέπτονται εντελώς απρόσκλητες και μερικές φορές να γίνονται ιδιαίτερα ενοχλητικές, με αποτέλεσμα να επηρεάζουν την καθημερινή ζωή σας ανάλογα με τη σοβαρότητά τους. Ακόμα και όταν αρχίσετε να συνειδητοποιείτε ότι οι εμμονές αυτές σας κατακλύζουν παρά τη θέλησή σας, μπορεί να είναι δύσκολο να εξακριβώσετε γιατί ακριβώς σας ταλαιπωρούν.

Οι παρεισφρητικές αυτές σκέψεις απορρέουν συχνά από έναν βαθύ φόβο. Για παράδειγμα, αν σας βασανίζουν ιδεοληψίες ότι πρόκειται να βλάψετε κάποιον, αυτές είναι πιθανό να οφείλονται στο γεγονός ότι αυτό ακριβώς είναι το πράγμα που φοβάστε περισσότερο από όλα να συμβεί (και ως εκ τούτου είναι πολύ απίθανο να συμβεί).

Οι καταναγκασμοί χρησιμοποιούνται ως μηχανισμός αντιμετώπισης για την καταπράυνση και την «αποτροπή» των σκέψεων από το να γίνουν πραγματικότητα. Για παράδειγμα, αν πιστεύετε ότι υπάρχει κίνδυνος να βλάψετε ένα στενό μέλος της οικογένειάς σας, θα επιδείξετε μια καταναγκαστική συμπεριφορά όπως να κρύβετε όλα τα αιχμηρά αντικείμενα από το σπίτι σας, να τους ρωτάτε επίμονα αν είναι καλά, να προσεύχεστε ατέρμονα για αυτούς κ.α (με την οποία η ΙΨΔ σάς πείθει ότι θα αποφύγετε την υλοποίηση της επίφοβης σκέψης).

Καταναγκαστικές Πράξεις 

Ένας καταναγκασμός είναι μια φυσική απάντηση στο αίσθημα άγχους ή δυσφορίας που απορρέει από μια ιδεοληπτική σκέψη, παρόρμηση ή φόβο. Τα παραδείγματα περιλαμβάνουν ένα επαναλαμβανόμενο σύνολο νοητικών ενεργειών (όπως η καταμέτρηση, ο έλεγχος ενός συναισθήματος / μιας αίσθησης ή η επανάληψη μιας φράσης), σωματικών συμπεριφορών ή ενεργειών.

Οι καταναγκαστικές συμπεριφορές είναι πολύ αυστηρά δομημένες – τις περισσότερες φορές έχουν αναχθεί σε μια ρουτίνα στο πλαίσιο μιας προσπάθειας να αποφευχθεί η υλοποίηση του φαινομενικού κινδύνου. Ενδεχομένως να νιώθετε μια ευθύνη να εκτελέσετε συγκεκριμένες ενέργειες που αποβλέπουν στην καταστολή της απειλής, καθώς πιστεύετε ότι θα βλάψει εσάς ή ένα αγαπημένο σας πρόσωπο. Δυστυχώς, η ανακούφιση που αποκτάται από την καταναγκαστική συμπεριφορά είναι μόνο προσωρινή. Ο κύκλος δεν θα αργήσει να επαναληφθεί.

Για παράδειγμα, τα άτομα που δεν πάσχουν από ΙΨΔ μπορούν κάλλιστα να σβήσουν ένα φως και να μην ξαναφέρουν αυτή τους την ενέργεια στο μυαλό. Κάποιος με συμπτώματα ΙΨΔ σχετιζόμενα με τον έλεγχο μπορεί να αισθανθεί την ανάγκη να ανάψει και να σβήσει το φως συγκεκριμένες φορές, καθώς η ΙΨΔ τούς έχει πείσει ότι αυτή η επανάληψη θα διασφαλίσει ότι το σπίτι δεν θα αρπάξει φωτιά.

 

Είδη της ΙΨΔ

Οι περισσότερες περιπτώσεις ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής εμπίπτουν σε τέσσερις κύριες κατηγορίες, μολονότι υπάρχουν πολλές εκδοχές της οι οποίες εμπίπτουν σε μια σειρά από υποκατηγορίες.

Οι τέσσερις βασικοί τομείς είναι ο έλεγχος, ο αποθησαυρισμός, ο φόβος μόλυνσης και οι νοητικοί μηρυκασμοί/ παρεισφρητικές σκέψεις. 

Έλεγχος

Τα είδη πραγμάτων που τα άτομα με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή μπορεί να αισθανθούν την ανάγκη να ελέγξουν προκειμένου να αποτρέψουν την πρόκληση κάποιας βλάβης περιλαμβάνουν:

  • βρύσες (φόβος για ζημιές στο σπίτι και το περιεχόμενό του από κίνδυνο πλημμύρας)
  • φώτα (φόβος πρόκλησης πυρκαγιάς)
  • κλειδαριές αυτοκινήτων, πορτών και παραθύρων (φόβος για την κλοπή του αυτοκινήτου ή αντικειμένων οικιακής χρήσης)
  • οικιακές συσκευές (φόβος μήπως πάρει φωτιά το σπίτι)
  • συσκευές / φιάλες γκαζιού (φόβος για εκρήξεις)
  • πορτοφόλι ή τσάντα (φόβος για απώλεια χρημάτων, προσωπικών εγγράφων ή τραπεζικών καρτών)
  • επανειλημμένη ανάγνωση μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, καρτ-ποστάλ, επιστολών (φόβος μήπως το άτομο έχει κάνει κάποιο λάθος ή έχει γράψει κάτι προσβλητικό)
  • Ο βαθμός ελέγχου που απαιτείται για την «εξουδετέρωση» της ιδεοληψίας κυμαίνεται από την επανάληψή του μερικές έως και εκατοντάδες φορές, κι αυτό μπορεί να φτάσει να διαρκέσει ώρες ολόκληρες. Αυτός ο επαναλαμβανόμενος έλεγχος μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την επαγγελματική σταδιοδρομία αλλά και τις προσωπικές σχέσεις ενός ατόμου.

Αποθησαυρισμός

Ο αποθησαυρισμός αναφέρεται στην καταναγκαστική συμπεριφορά της συσσώρευσης αντικειμένων. Θεωρείται σύμπτωμα καταναγκαστικής διαταραχής όταν η υπερσυγκέντρωση αντικειμένων δεν επιτρέπει την ομαλή διεξαγωγή της καθημερινής ζωής –για παράδειγμα, ένα άτομο που στοιβάζει τόσα πράγματα πάνω στο κρεβάτι του ώστε να μην έχει πού να κοιμηθεί– ή αν η συσσώρευση αντικειμένων έχει επιζήμια επίδραση στην κοινωνική ζωή ή την επαγγελματική σταδιοδρομία του ατόμου.

Φόβος μόλυνσης

Πρόκειται για τον εμμονικό φόβο ότι κάτι πρέπει να καθαριστεί ή να ξεπλυθεί διότι αλλιώς υπάρχει κίνδυνος μόλυνσης∙ μπορεί να προκύψει σε μια σειρά από διαφορετικές καταστάσεις που μπορούν να κάνουν έναν πάσχοντα από ΙΨΔ να αισθανθεί άβολα:

  • ντύσιμο (το άτομο έχει την ανάγκη να τινάζει κάθε τόσο τα ρούχα του για να απομακρύνει τυχόν ζουζούνια, νεκρό δέρμα κ.λπ.)
  • παρουσία μέσα σε πλήθος (φόβος για κάποια αρρώστια που μπορούν να μεταδώσουν οι άλλοι άνθρωποι)
  • χρήση τουαλέτας (φόβος για μετάδοση μικροβίων και ασθενειών από άλλα άτομα)
  • χειραψία (φόβος για κάποια αρρώστια που μπορούν να μεταδώσουν οι άλλοι άνθρωποι)
  • άγγιγμα του πόμολου της πόρτας, της κουπαστής μιας σκάλας κ.λπ. (φόβος για μετάδοση μικροβίων και ασθενειών από άλλα άτομα)

Νοητικοί μηρυκασμοί

Στην περίπτωση της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής, οι μηρυκασμοί αναφέρονται σε μια παρατεταμένη φάση σκέψης γύρω από ένα θέμα ή ένα ζήτημα που συχνά μπορεί να εγγράφεται σε

ένα θρησκευτικό ή φιλοσοφικό πλαίσιο. Ένα παράδειγμα θα μπορούσε να είναι η προσκόλληση στο τι συμβαίνει μετά θάνατον. Οι πάσχοντες ενδέχεται να παριστάνουν νοερά τον παράδεισο, την κόλαση και το καθαρτήριο, καθώς και το τι έχουν πει πάνω στο θέμα άλλοι φιλόσοφοι και θρησκευτικοί ηγέτες.

Παρεισφρητικές σκέψεις

Πρόκειται για εμμονικές, παρατεταμένες σκέψεις που συχνά προκαλούν από τη φύση τους μεγάλη ενόχληση. Οι παρεισφρητικές σκέψεις μπορεί να περιλαμβάνουν σκέψεις όπως, την πρόκληση σεξουαλικής ή βίαιας βλάβης σε αγαπημένα πρόσωπα. Ωστόσο, τα άτομα με ΙΨΔ είναι συνήθως αυτά που έχουν τις λιγότερες πιθανότητες να υλοποιήσουν τέτοιου είδους σκέψεις, δεδομένου ότι τις βρίσκουν εξ ορισμού τόσο αποκρουστικές.

Άλλες κοινές παρεισφρητικές σκέψεις περιλαμβάνουν όσες αφορούν τις σχέσεις, το σεξ και τη θρησκεία.

 

Θεραπευτική αντιμετώπιση της ΙΨΔ

Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι μια αντιμετωπίσιμη κατάσταση και ειδικότερα η συμβουλευτική μπορεί να αποδειχθεί πολύ αποτελεσματική προκειμένου το άτομο να αποκτήσει κάποιον έλεγχο πάνω στα συμπτώματα της ΙΨΔ. Η Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ), η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ΘΑΔ) και η EMDR  είναι άκρως αποτελεσματικές. Επίσης η αντικαθλιπτική αγωγή μπορεί να συμβάλει στην ανακούφιση από το άγχος. Συνιστάται να συζητήσετε το θέμα της ψυχιατρικής αγωγής με τον ψυχίατρο σας.

 

Χρήσιμοι Σύνδεσμοι της ΙΨΔ

Χρήσιμα Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία για ενήλικες και παιδιά:

Hershfield, J. (2020). Mindfulness for OCD, Η ενσυνειδητότητα στην αντιμετώπιση της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής ( Θ. Χαλιμούρδας Επιμέλεια, Ε. Ματσούκα , Κ.Βελησάρη Μετάφραση). Εκδόσεις ΒΗΤΑ. (Έτος πρωτότυπης έκδοσης 2013).

Χαλιμούρδας, Θ. & Σωτηροπούλου Β. (2016). Κατανοώντας την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή. Εκδόσεις ΒΗΤΑ.

Λιαμάκη, Γκ. (2016). Χωρίς Αμφιβολία!: Μία εικονογραφημένη θεραπευτική ιστορία για παιδιά με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή. Εκδόσεις Τόπο.

Χρήσιμα Websites

International OCD Foundation (www.iocdf.org)-. διεθνές website για τη ΙΨΔ

OCD Action (www.ocdaction.org.uk) & OCD UK (www.ocduk.org)- Εθνικά webiste του Ηνωμένου Βασιλείου για τη ΙΨΔ

Κατευθυντήριες Οδηγίες

Διαβάστε τις πλήρεις κατευθυντήριες οδηγίες του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Κλινικής Αριστείας (NICE) της Μεγάλης Βρετανίας για την ΙΨΔ.: Obsessive-Compulsive Disorder

Χρήσιμα Βίντεο για την καλύτερη κατανόηση της ΙΨΔ